دکوراسیون داخلی ساختمان

دکوراسیون داخلی ساختمان

دکوراسیون

دکوراسیون داخلی ساختمان

دکوراسیون داخلی ساختمان سرزمین کهنسال ایران با فرهنگی غنی و تمد نی درخشان وتاریخی ، همواره کانون پژوهشهای علمی و تحقیقات باستانشناسی وفرهنگی بوده است ، به همین علت هم از دیر بازپژوهندگان،دانشوران،شرق شناسان،سیّاحان خارجی وعلاقه مندان به فرهنگ و هنر مشتاقانه به این سرزمین افسانه ای چشم دوخته اند.

موزه های بزرگ و معروف جهان نیز بخش مهمی از فضاهای فرهنگی ایران اختصاص داده ومراکز تحقیقاتی خاصی را بدین منظور تأسیس کرده اند ودانشگاههای معتبر دنیا هم بخشهای ویژه ای را جهت شناخت تمدن وفرهنگ ایران دایر نموده اند.این همه توجه و دقت پیگیر در شناخت میراث اصیل فرهنگی ایران نشانه بارزی ازغنای فرهنگی  و وسعت وپیچیدگی هنر دردورانهای مختلف این سرزمین کهنسال است.

سازمان میراث فرهنگی کشور تلاش دارد تا علاوه بر آشنا ساختن مردم با ارزشهای گرانبار تاریخ وفرهنگ این مرز و بوم،به تبادل اطلاعات تخصصی در سطح بین المللی دست یازد و از دیگر سو با انتشار مقالات و نتایج پژوهشهای انجام یافته و همچنین تحقیقات علمی جدید،این رسالت بزرگ رابه انجام رساند.بی تردید استمرار این شیوه که به زعم ما افق های گمشده ای را پیش چشم خواستاران و پیوستگان آداب و ارزشهای فرهنگی ایران اسلامی خواهد گشود.

پیشگفتار

زندگی انسان از نخستین دوران،با هنر عجین بوده است و به تدریج که آدمی رشد و تکامل

یافته،نیز همزمان با او به صورتهای مختلف تعلی یافته است.تاکنون تعریفها ونظرهای گوناگونی دربارة هنر ارائه شده است و آنچه که به وضوح از بررسی آنها قابل درک است،این است که هنر بیان کننده حالتهای عاطفی و انعکاسهای روحی انسان است که به

شکلهای متفاوت نمایان می گردد.هنر را از نقطه نظر زمانی می توان به دورههای  ((کلاسیک))و((معاصر)) تقسیم نمود.

هنرهای کلاسیک که ریشه درزندگی مردم دارند بر اصولی استوارند که مطابق با آداب و سنن و محیط زیست هر منطقه تولد و رشد یافته اند.این گونه هنرها در ایران به تذهیب، مینیاتور، میناکاری،زری بافی ،کاشیکاری،سرامیک سازی،قلمزنی،خاتم کاری،منبت ومعرق کاری شهرت یافته اند ودر کل به عنوان هنرهای سنتی شناخته شده اند.

اگر چه مجموع این هنرها در ردة هنرهای مصور قراردارند ولی اکثر آنها در شمارکارهای صناعی نیز محسوب می شوند و با نوآوریها و دقت نظرهای ظریف هنری که موجب لطافت هر یک از اشیای کاربری آن می شود از دیدگاه هنری نیز مورد نظر قرار می گیرد.

بدین گونه است که امروز از این صنایع هم به طورمستقیم و هم کاربردی در تزئینات داخلی استفاده می شود و ما در این کتابچه کوشش کردیم تا قدری در مورد تاریخچه چوب ومعرق وهمچنین کاربرد چوب و هنر معرق در معماری داخلی بررسی کنیم .

چوب

  • مقدمه
  • تعریف چوب
  • انواع چوب

مقدمه

دکوراسیون داخلی ساختمان چوب یکی از اولین موادی است که به طور طبیعی وفراوان در دسترس بشر قرار داشته است.

آثار باقیمانده از زمانهای بسیار دور نشان می دهد که انسانهای قدیم چوب را در وسایل  منزل،وسایل کار و ساختمان،بخصوص برای پایه و پوشش پناهگاه خود به کار می برند درجوامع انسانی استفاده از چوب برای خانه سازی درسازی دسته سازی،گهواره نرده بام تختخواب،میزونیمکت وسایل کشاورزی کشتی و قایق سازی و همچنین وسایل حمل و نقل زمینی قرنهای متمادی- بی آنکه تغییر و تحولی چشمگیربیاید رایج بوده است.

در قرون معاصر با ساخت اولین ماشین چوب بری،درصنایع چوب تحولی اساسی صورت گرفت و امکان تبدیل درختان قطور به قطعات نازک فراهم گردید.

باتوجه به این که در حال حاضر از چوب وفرآوردهای آن درخانه سازی و سایر فعالیتهای ساختمانی به صورت گسترده استفاده می شود .

IMG 20200728 164434 683 300x222 - دکوراسیون داخلی ساختمان

تعریف چوب

­دکوراسیون داخلی ساختمان چوب یک بافت سلولزی آلی که از ساقه،شاخه و ریشه درختان بدست می آید.

این ماده از سلولهای عمدتأدوکی شکل وتوخالی تشکیل شده است که به موازات یکدیگر و درراستای طول درخت قرار دارند. بعضی از قسمتهاوعناصرتشکیل دهنده ساختمان چوب در

تشریح و بیان خواص فیزیکی و مکانیکی چوب نقش مهمی دارند.قسمتها مشخص شده اند

که به بررسی هر یک از آنها می پردازیم .

الف) پوست درخت که حفاظت تنه و یا شاخه در خت را به عهده دارد و شامل دو پوسته بیرونی ودرونی است.

ب) چوب،حجم عمده تنه درخت را چوب تشکیل می دهد. این قسمت از تنه درخت قابلیت

بارگذاری دارد و از آن برای تهیه انواع چوب استفاده می شود.

ج) مغز،در مرکز تنه و شاخه قرار دارد. این قسمت دارای بافت نرم است و قابلیت بار گذاری

ندارد.

د) دایره سالانه(حلقه رشد) روی برش عرض تنه درخت دایره های هم مرکزی هستند که نشانة سن درخت می باشد.

خصوصیات چوب

  • محاسن چوب
  • معایب چوب
  • خواص مکانیکی

چوب دوام طبیعی دارد. ماه چوبی در برابر عوامل فیزیکی و شیمیایی که بر سایر مصالح ساختمانی سهولت آسیب می رساند،مقاوم است؛ازاین رومی توان از چوب گونه های مقاوم

در مقابل عوامل فیزکی و شیمیایی درساختمان اسکله بنادر وسایر اماکن با تغیرات شدید

جوّی استفاده کرد.

معایب چوب :

دکوراسیون داخلی ساختمان چوب به سهولت آتش می گیرد و احتراق آن تداوم دارد؛تغییر خواص و ویژگیهای آن در ارتباط با تغییرات رطوبت؛هچنین حشرات و قارچها نیز از عوامل مهم تخریب چوب به شمار می آید.

مهمترین خواص و ویژگیهای چوب به دو گروه عمده((خواص فیزیکی و مکانیکی))تقسیم می شود.

خواص فیزیکی چوب:

خواص فیزیکی چوب شامل وزن مخصوص،رنگ،رطوبت،مقاومت وهدایت حراتی،الکترنیکی  و صوتی چوب و نظایر آن می باشد.

همچنین سایر خصوصیات چوب مانند: قابلیت رنگ پذیری،چسب فوری و ارّه کشی چوب  می توان نام برد. تغییرات رطوبت شامل از هم کشیدگی و واکشیدگی می شود .

خواص مکانیکی چوب:

همان طور که بیان شد چوب ماده ای است که در برا بر نیروهای گوناگون مقاوم است. ازاین رو از گذ شته های دور در بسیاری از زمینه ها که نیازمند تحمل نیرو بوده رایج گردیده است.

به مرور زمان در انواع روشهای استفاده از آن تغییراتی به وجود آمده است ودرحال حاضر در کارهای ساختمانی،خانه سازی،صنعتی وتزیینی از قبیل اسکلت سازی،داربست ها،پل سازی و غیره به صورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرد.

در هر یک از موارد فوق باید مشخص گردد که تحمل چوب در برابر انواع نیروها از قبیل    ((فشاری،کششی،خمشی،ضربه وسایش،پیچش و قیچی شدن))همچنین مقدار شکاف خواری،حدّار ارتجاعی و سختی آن چگونه است و نیز به هگام استفاده در چه جهتی و سطحی یا به چه شکلی باید قرار گیرد.

این گونه خواص و ویژگیهای چوب را((خواص مکانیکی چوب)) می نامند.

انواع چوب:

  • بریدن درختان
  • چوب در جنگل
  • چوب صنعتی

تقسیم بندی چوب از نظر شکل و نوع مصرف:

فرآوردهای چوبی

برای بریدن چوبهای صنعتی شهری ابتدا سر شاخه های درختان را قطع و سپس از بالا به پایین قطعات را با اندازه های مناسب طوری می برند که از سر بند ها و یا دو راهیها و یا خمیدگیها قطع شود تا اینکه به آ خرین قطعه برسد و از روی ریشه جدا شود و به سر         ریشه ها صدمه وارد کند نیاید که بتواند از ریشه شاخه های چند برابر جوانه بزند.

سپس تنه درخت را از محل قطع خارج کرده و به وسیله پوست کنهایی مخصوص پوست آنها را از رو جدا می نماید این عمل به منظور ورود هوا به داخل چوب انجام می گیرد در موقع چوب در حال خمش است و چنانچه آنرا بصورت آزاد رها نمایند امکان کج شدن آن وجود دارد همچنین خمیدگی و گاس وسینگی پیدا می کند.

برای جلوگیری از کج شدن آن چوبها را روی زمین صاف طوری قرار میدهند که لای هر ردیف دو یا سه قطعه چوب نازک دیگر خلاف طولی گذارده شود که در ردیفهای بعد نیز همین عمل تکرار می شود تا امکان ورود هوا به لای چوبها مسیر گردد.

پس از گذ شت شش ماه چوبها را از هم باز نموده و برای مصرف به کارگاه چوب بُری حمل می نمایند. استاد کاران چوب در ابتدا راه جوهری چوب را تشخیص داده و نسبت به  رندیدن یک رو و یک نر چوب اقدام می نمایند بعد تشخیص می دهند چوب از چه طریق   باید بریده شود که هم مقرون به صرفه باشد و هم اندازه مورد دلخواه را بدست آورند.پس از بریدن چوب مجدداً برای چند روز بهمان صورت که قبلاً متذکر شدیم روی زمین    میچینند تا اینکه رطوبت احتمالی باقیمانده خارج شود و برای مصرف آماده گردد.

چوب در جنگل:

برای برداشت چوب از جنگلها درمرحله اول نوع چوب را تشخیص می دهند پس از بریدن شاخه ها بوسیله ماشینهای اره که به اشکال و اندازه های مختلف مهیا شده است.

قطعات را به صورت یکنواخت در آورده که اندازه های استاندارد تقریبی چوب نباید از6 متر

بلندتر و از 2متر کوتاهتر باشند و در می آورند و سپس از قطعه قطعه کردن درختان قوی هیکل جنگل با استفاده از جراثقیها و،واگنها و چهار پایان و امکانات دیگر آنرا به زیر ارههای برقی نواری بزرگ منتقل مینمایند پس از بریدن درخت که به اندازه های الوارو یا قنداق در می آید بوسیله چوب شناسان حاذق نوع چوب شناخته و درجه بندی می شودو برای خشک کردن به انبارهای چوب منتقل می نمایند پس از رسیدن چوب به انبار ها در صورتیکه از نوع سخت باشد.

بایستی روی زمین بطوریکه از یکدیگر فاصله داشته باشند انباشته شود تا هوا در لای آنها عبور کند از این رو چوبها با مرور زمان خشک میشودو در صورتیکه از نوع کاج و سرو جنگلی و نظیر آنها موجود در جنگلهای فنلاند،اتریش، ترکیه،چک و غیره می باشد. برای ساختن تخته و کارهای صنعتی مناسب است ولی شایسته است پس از بریدن آنرا به داخل دستگاههای بخار بفرستند و با کم و زیاد نمودن

درجه حرارت بخار آن را بصورت نیمه پخته درآورند نتیجه زور و فشار چوب گرفته خواهد شدوبعد از آن امکان کج شدن در چوب پخته شده وجود ندارد پس از بیرون آمدن تخته ها

از زیر دستگاه بخار حداقل یکماه در انبار ها نگهداری می شودتا رطوبت آن خارج شود سپس برای مصرف به کارگاه های صنعتی فرستاده می شود. در این هنگام گره هائی که دیده می شود بوسیله چراقهای کوره ای یا برقی یا شعلعی سو زاینده می شود تا روغن داخل گره چوب از بین برود و زیر کار تغییر شکل دهد. شک نیست از چوب نمودار خشک نشده برای کارهای صنعتی استفاده نمی کنند. زیرا پس از خشک شدن از حجم آن کاسته

و کوم زباله های آن خود گیر نیست و امکان کجی نیز در آن وجود دارد.

چوب دارای طبقه بندیهای متفاوتی شامل نوع و گونه درخت دوام رویش دوام و  پایداری در وزن مخصوص و شکل و نوع مصرف میباشد.

انواع گونه های چوبده:

گونه های درختی چوبده به دو گروه بزرگ((پهن برگان))و((سوزنی برگان))تقسیم میگردند.پهن برگان ماننده: گونه های بلوط،راش،افرا و گردو دارای برگ های پهن ودرشت هستند و در فصل پاییز و زمستان خزان می کنند.گروه دوم سوزنی برگان مانند: کاج،سرو و نظایر آن می باشند که غالباً دارای برگ های سوزنی شکل هستند و بیشتر آنان خزان نمیکنند .

از مهمترین گونه های پهن برگ و سوزنی برگ که از چوب آنها استفاده های صنعتی ساختمانی و تزییناتی می شود عبارتند از: راش،بلوط،ممرز،آزاد،انجیل،صنوبر،تبریزی،شمشاد،

گردو،افرا،بلوچ،ون،یا زبان گنجشک،کاج و سرو است.

چوبهای صنعتی:

1) چوب چنارکه پس از خشک شدن برای اسکلت مبلمان و کارهای صنعتی استفاده  می شود .

2)چوب کبوده تبریزی یا صنوبر بعلت سستی جنس قادر به دوام در مقابل کوم و زبانه نیست وبیشتر برای تخته و یا قاب ها و مواردیکه در مقابل تحمل و بار نباشد استفاده مینمایند.

3) چوب وسک و توت و زبان گنجشک بعلت سختی و زور فشاریکه در آن وجود دارد و در هر زمان امکان کج شدن دارد باید حتماً برای کارهای کم ارزش بکار برود. رگه های این چوب ها مستقیم نیست به این علت در هوای آزاد صاف نمی ماند.

4)چوب گردو باغی،این چوب بسیار خوش رنگ،خوش موج،خوش نقش و مقام می باشد     و برای کارهای تزئینی نظیر مبل،میز،صنعتی پارتیشن و دکوراسیون داخل ساختمان مناسب است و می توان آنرا از بهترین چوبهای صنعتی نام برد.

5) چوب بید کم استقامت است و آن نیز نظیر چوب کبوده تبریزی برای کارهائی که تحت فشار نباشد مورد مصرف قرار می گیرد.

6) چوب افرا،ملچ،راش،چنار و نظیر آن که از جنگلها تهیه می شوند پس از خشک شدن برای دکوراسیون داخلی خوب است رنگ چوبها نامبرده همگی تقریباً سفید بود نزدیک به کرم است که رگه های آنها دیده می شود و پس از تمام دکوراسیون نیز رنگ می خورد چوب چنار جنگل که بیشتر به صورت الوار تراورس در بازار یافت می شود از انواع چوبهای

سخت جنگلی برای اسکلت مبلمان داخلی استفاده می کنند. بصورتیکه روی آنهارا از   تخته های سه لائی که در قسمت تهیی تخته گفته می شود می چسبانند.چوبهای سختی که از درختان میوه تهیه می شود بیشتر کارهای خراطی اختصاص داده می شود.

انواع چوب از نظر شکل و نوع نحوه مصرف:

از تبدیل تنه درخت،انواع مختلف چوب آلات در شکل و ابعاد مختلف و با کاربرد های متفاوت بدست می آید. همان طور که در شکل6 ـ2مشخص شده است. این رفرآوردها وچوب آلات دارای ابعاد و اشکال متفاوتی می باشد.( شکل ص 47 و ص 48 کتاب شناخت)

فرآورده های چوبی:

همانطور که قبلاً بیان شد از چوب فرآورده ها از قبیل تخته چند لا، روکش،نئوپان وغیره   با توجه به خواص ویژه ای که دارند کاربرد وسیعی پیدا کرده و حتی در بسیاری از موارد  جایگزین چوب شده اند. در اینجا به بررسی چند نمونه یاد شده می پردازیم.

تخته:

تخته هائی که برای استفاده روی میز و دکوراسیون و زیر روکشهای چوبی انتخاب می شود

معمولاًاز چوبهائی است که فشار خمشی در آنها نباشد.

شطور کلی تخته های درختی طبیعی باید از چوبهای کاج،سرو،کبوده تهیه گردد.

زیرا جنس آنها پس از خشک شدن بصورت مرده ثابت می ماند و امکان کج شدن آن کمتر است.

امروزه بجای این نوع تخته های طبیعی از نئوپان طبیعی صنعتی استفاده می شود که انواع آن در بازارهای جهان موجود است ویا تخته سه لائی و یا خیبرهای مختلف مورد بهره برداری قرار می گیرد.

نئوپان:

نئوپان تخته ای است نیمه مصنوعی که برای تهیه آن ابتدا شاخه های درختان را بداخل ماشین خرد کننده منتقل نموده تا بصورت خرده هائی شبیه به خاک اره و پوشال بخاری در آید و سپس خرده چوبها با مواد چسبی و شیمیایی مخلوط و در دستگاههای مکانیکی و اتماتیک و یا ماشین آلات مخصوص به ضخامت و اندازه های مورد نظر بصورت قالب ریزی ریخته شود.

بعد زیر دستگاه های فشار با فشار لازم عمل نموده تا خرده چوبها با مواد شیمیایی چسبی فشرده شود و با حرارت مناسب خشک می گردند سپس برای نگهداری نئوپان را روی نوار نقاله به انبار فرستاده وپس از خشک کردن دور آن را با ماشینهای فرز می برند و سپس به ا ندازهای استاندارد درآورده و برای مصرف به بازار عرضه می نماید.

تردید نیست در صورتیکه نیازی به چسبانیدن لایه رویه نظیر فورمیکا یا روکشهای آکاجو و یا گردو و غیره باشد هنگام پرس کردن روکش مورد نظر روی آن چسبانیده می شود.

تخته سه لایی:                                                                               

برای ساخت تخته سه لایی ابتدا چوب از درختهای سالم جنگل در رنگهای مختلف بریده می شود و پس از خشک کردن و پخت چوب لایه هائی به ضخامت یک تا دو میلیمتر از آن در می آورند و در دستگاههای مخصوص با توجه به شناخت راه چوب لایه وسط سه لائی را خلاف جهت دو لایه دیگر قرار می دهند.

در این صورت دو لایه طولی و یک لایه عرضی تشکیل میشود در این هنگام با بکاربردن چسبهای مخصوص کاغذ در لایه ها بهم چسبیده می شود سپس به زیر پرسهای سنگین حرکت داده تا با تنظیم حرارت مطلوب خشک گردد. ازاین رو نوع ضخیمتری نیز با تکرار این عمل بدست می آید وسپس با نوار نقاله برای صاف کردن دور آن به زیر ماشین فرز فرستاده می شود وبعد از انجام این کار روی هم انباشته و بندهای دسته بندی شده تبدیل می گردد و پس از بسته بندی به بازار عرضه خواهد شد.

دكوراسيون داخلي ساختمان

مقدمه

تزئينات داخلي ساختمان

نحوه پارتيشن

پاراوان

دكوراسيون داخلي ساختمان مهمترين عنصر جلوه دهنده تزئينات داخلي است و نمايسازي داخي و خارجي ساختمان بيانگر هنرنمائي هنرمندان ساختمان مي باشد در اين مورد انتخاب رنگ و هم آهنگي رنگ اميزي مبلمان و دكوراسيون داخل هر ساختمان در اولويت قرار دارد ابتدا طراحي آن بوسيله طراح با ذوق انجام مي پذيرد.

در اينجا حتماً لازم نيست كه طراح تحصيلات عالي داشته باشد، بلكه استادكاران با تجربه و خوش ذوق و خوش تشخيص نيز قادر به انجام طرح مبلمان داخي و نماسازي خارجي ساختمان خواهند بود.

طراح حاذق اول هماهنگي رنگ و دوم امكان تهيه مصالح مورد نياز مبلمان سوم نسبت و اندازه را مشخص مي سازد و سپس اندازه هاي داخلي ساختمان را بصوت پلان بر روي كاغذ با اشل رسم نموده با توجه به امكانات موجود زمان و محل و آب و هوا طرحي براي تهيه مبلمان داخل آماده نموده و رنگ ديوارها و گچ بريها، پرده ها، موكت و فرشهاي كف، تزئينات داخلي مانند ساعت و آباژور و حتي لوستر و قاب آينه و پاريشن را هم اهنگ و متناسب با طرح خود در نظر مي گيرد.

و اما طراح موظف است در اجرا طرح خود نظرت كامل داشته تا عمليات اجرائي آن نيز مطابق با سليقه خود باتمام برسد و چنانجه در طرح تجديد نظري لازم باشد اعمال نمايد. به طور كلي مي‌توان يكسري از اين وسايل منزل را با يك مصالح خاص در نظر گرفت كه از نظر زيبايي و هماهنگي منظر خوشي داشته باشد. ما در اينجا سعي داريم قسمتي از لوازم دكوراسيون منزل را با طراحي مناسب مورد توجه قرار دهيم مانند ساعت، قاب آينه و پاراوان .

نحوه ساخت پارتيشن

براي جدا كردن اطاقا و هال از يكديگر از پارتيشن هاي گوناگون استفاده مي كنند. راحي پارتيشن ها معمولاً با موقعيت ساختمان سنجش داده مي شود و احتمالاً تغييراتي در شكل و اندازه طرح خود با طرح جامع براي ساخت پارتيشن مهيا مي گردد.

پارتيشنها بيشتر از مصالح مخلوط از فلزات آبكاري شده و چوبهاي گردو و افرا و ملچ و غيره با رنگ مات يا براق تهيه مي شود. در قسمتهاي دو طرفه پارتيشن مي‌توان بنا به تشيص طراح كابينهائي ساخته كه دربها و جعبه هاي كشويي آن از دو طرف استفاده شود و نيز در پارتيشن جاي قرار گرفتن تلويزيون و گلدانهاي طبيعي و محل چيدن ظروف تزئيني و كتاب جاسازي شود.

پاراوان

در پاره اي از مواقع به دلايل مختلفي نظير كمبود ضا نمي توان از پارتيشن جهت جدا كردن فضاها استفاده كرد و يا نياز به جداسازي تا اين حد منفي نيست. مثلاُ براي تقسيم بندي فضاي بزرگ پذيرايي يا يك سالن به جهت كاربردي و هم زيبايي مي توان از پاراوان استفاده كرد كه هم فضا به دو بخش تقسيم مي شود و در ضمن در عين حال دو فضي بدست آمده كاملاً با هم در ارتباط هستند و …

پاراوان نيز معمولاً با موقعيت فضا و مكان موجود طراحي مي شود و نيز در ابعاد و اشكال مختلف با مصالح مختلفي از قبيل فلز چوب و حتي پارچه و تلفيق اينها ساخته مي شود.

پاراوان مي تواند به گونه اي طراحي شود كه از دو طرف داشته باشد.

پاراوان بر خلاف پارتيشن كاملاً مستقل عمل مي كند و عضوي از ساختمان محسوب نمي شود و در بخش تزئينات قرار مي گيرد و به دليل عملكردي تزئيني بسيار سبك و قابل حمل و نقل است و مي توان آن را هر لحظه جايي قرار داد.

پاراوان مي تواند از سه تخته و يا چهار تخته تشكيل شود كه بسته به نوع مصالح بكار رفته از اتصالات مخصوص خود براي زاويه قرار دادن آن استفاده مي شود.

مصالحي كه مي توان براي پاراوان استفاده كرد بسيار متنوع است. به طور مثال مي توان از چوب براي سازة ان استفاده كرد و براي زيبايي از تكنيك معرق بهره برد. در مورد معرق در بخش بعدي نوشته شده است.

قبل از اينكه وارد مراحل كار از چوب تا دكوراسيون شويم لازم است مقدمه اي راجه به معرق و نحوه كار و اجراي آن نكاتي گفته شود.

مقدمه ي تاريخي

معرق در معناي كلام «اصولاً هر چيز رگه دار را گويند» ولي مفهوم آن در اين نوع بخصوص هنر، ايجاد نقشها و طرحهاي زيبايي است كه از دوربري و تلفيق چوبهاي رنگي روي زمينه اي از چوب يا پلي استر سياه شكل مي گيرد.

پيدايش تاريخي اين هنر به درستي مشخص نيست ولي از تطيق ان با هنر كاشي كاري بدون شك رابطه اين دو هنر را در مي يابيم. براي آشنايي با ريشة اين هنر صحيت از تاريخ تكوين كاشي معرق به ميان مي آيد و به عنوان مقدمه از گنبد سرخ مراغه كه در زمان ايلخانان  ساخته شده مي توان ياد كرد. اين گنبد نوع بسيار سادة كاشي كاري بدين سبك است.

كاشي كاري معرق در دوران مغولان نيز به همين منوال بود و تداوم آن در عصر صفوي به اوج شكوفايي خود رسيد آثاري ارزنده در هنر كاشي كاري پديد آمد. اين شكوفايي در زمان افاغنه و زنديه رو ه افول نهاد. در دوران قاجاريه نيز كاشي كاري معرق تقليدي ناقص از آثار گذشتگان بود.

تا اين دوران نقشهاي كه در كاشي كاري معرق به كار برده مي شد نقشهاي اسليمي بود. اما با سفر عده اي از نرمندان به اروپا و گزايش به هنر و فرهنگ، اروپايي، تغييرات و دگرگوني هاي بسياري در نقشهاي كاشي كاري به عمل آمد و از آن پس طرح انسان و ديگر اشكال مانند اسلحه حنگي در هنر كاشي كاري دوران قاجاريه نمايان شد.

از آن دوران تا به امروز اين هنر، چونان گذشته، رونق نداشته است و تنها عدة قليلي از هنرمندان در زنده نگهداشتن اين هنر كوشا بوده اند.

وجه تشابه كاشي كاري معرق با معرق كاري روي چوب در شيوة عمل است كه در هر دو مورد نقشها از تركيب قطعات رنگي جنس مورد نظر شكل مي گيرد.

يكي از نمونه هاي قديمي موجود آميزة اين دو هنر، در قديمي و بزرگي است كه متعلق به عصر قاجاريه است. و در ضلع شمال غربي محوطة وزارت اموزش و پرورش فعلي قرار دارد. ارتفاع اين در حدود چهار و نيم متر و عرض ان سه متر است و سر دري نيم دايره در بالاي آن قرار گرفته است. هر طرف ين در به سه قسمت مربع شكل تقسيم شده است:

مربع بالايي آن شيشه  و دو مربع پاييني چوب برجسته و مسطحي است كه نقشهاي اسليمي معرق كاري شده در اين قسمت جاي گرفته است.

سابقة معرق كاري و آموزش آن در ادارة كل هنرهاي سنتي به سال 1309 ه.ش بر مي‌گردد. در آن سال به پايمردي استاد حسين طاهرزاده بهزاد گروهي از هنرمندان نام آور هنرهاي سنتي از سراسر كشور در تهران گرد هم آمده و مدرسة صنايع مستظرفه را بنياد گذاشتند.

اين مؤسسه از دير باز تا به امروز با عنوانهاي گوناگوني مانند: مدرسة صنايع قديمه و هنرستان هنرهاي ملي، ادارة هنرهاي ملي و مدتي نيز به عنوان يكي از واحدهاي ادارة كل افرينش هنري و ادبي در وزارت فرهنگ و هنر سابق در تعالي و تكامل هنرهاي سنتي سهم بسزايي داشته است.

اين ادارة كل در 1346 به ادارة كارگاههاي هنري تغيير نام داد و سرانجام در سال 1357 به عنوان يكي از واحدهاي دفتر پژوهش و آفرينش به حيات خود ادامه داده است. پس از پيروزي انقلاب، ادارة مذكور به ادارة كارگاههاي هنري تغيير نام داد و فعاليتهاي خود را در ادارة كل هنرهاي سنتي دنبال كرد. تا اين زمان هنرجويان آن را منحصراً افراد علاقه مندي تشكيل مي دادند كه در طي فراگيري به استخدام رسمي در مي آمدند.

از سال 1360 به استناد موافقتنامة معاونت فرهنگي وقت، واحد آموزش مستقلي براي تعليم هنرهاي سنتي آغاز به كار كرد و آموزش اين ادارة كل، براي عموم مشتاقان به فراگيري هنرهاي سنتي، سرآغاز نويني بر تداوم اين هنرها شد و در كنار آن كارگاه منبت و معرق به سرپرستي استاد سيد كمال مير طيبي همچنان به فعاليت هاي هنري خود ادامه مي دهد.

در طي ساليان، معرق همپاي ركت زمان پيشرفت كرد و تحولات و نوآوريهاي مختلفي در آن پديدار شد. براي آشنايي با مسير حركت اين هنر به اولين كارگاه منبت و معرق كه در سال 1310 تحت سرپرستي استاد احمد امامي تأسيس شد بايد اشاره كرد و همچنين از اساتيد متقدمي چون پرويز زابلي، عباس شهميرزادي عي و خليل امامي و احمد رعنا ياد كرد. ابتدا اهم فعاليت آن كارگاه، منبت كاري بود و به تدريج در كنار آن هنر معرق پاي گرفت.

اين هنر در آغاز براي تزيين سطح ميز، بوفه، در، تكيه گاه صندلي به كار برده مي شد، و تنها نقشهاي اسليمي يا گره با پنج رنگ محدود چوبهاي ابنوس، فوفل، گلابي، سنجد و توت مورد استفاده قرار مي گرفت و گاه براي تنوع، از برشهاي خاتم براي اشباع نقشها استفاده مي كردند. رنگ خاتمها به همان پنج رنگ فوق الذكر محدود بود و به خاتم چوبي شهت داشت.

در آن ايام شيوة معرق كاري در مقايسه با روش امروزي بسيار متفاوت بود و بيشتر به روش معرق هندي اجرا مي شد. بدين طريق كه هنرمندان ابتدا به وسيلة كارد مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش ها را مي كندند و سپس نقشها را از چوبهاي رنگي به وسيلة مته اي كه اختصاص به تعمير چيني داشت و سوهانهاي مخصوص قديمي و اره اي به نام چكي، دوربري مي كردند و در محل مقرر قرار مي دادند.

نخستين تاريخي كه در رابطه با اشباع نقشهاي كنده شده به وسيلة چوبهاي رنگي نقش دو سواركار است كه به وسيلة احمد رعنا ساخته شده است و متعاقب آن تابلوي ديگري مربوط به سال 1314 با نقش يك زن است كه توسط عباس شهميرزادي اجرا شده است.

عباس شهميرزادي هنگام اجراي تابلوي بعدي خود به جاي كندن سطح چوب به فكر ايجاد زمينه اي در اطراف نقشها افتاد و از كنار هم قرار دادن قطعات چوب فوفل زينه اي در اطراف نقشها به وجود آورد. اين تابلو، با مقطع بيضي، نشانگر نقش دو زن بوده است.

نخستين نمونه هاي موجود اين روش، دو تابلوي مربوط به سالهاي 1317 و 1319 است كه نقش پيكار دو سوار با يك شير را نشان مي دهد. اين تابلوا در ارتباط با امتحان كلاس معرق علي و خليل امامي است و هم اكنون در موزة هنرهاي ملي نگهداري ي شوند.

به دنبال اين دگرگوني ها، در سال 1316 احمد رعنا با اثر ابداعي خود به نام شكارگاه، كعرق را از حالت مسطح خارج كرد و به صورت نيم برجسته مطرح گردانيد كه همين شيوه تا امروز با نام منبت معرق متداول است. زمينة فكري اين نواوري از نقشهاي منبت كاري شدة رهاي كاخ مرمر شكل گرفت.

تا سال 1334 اجراي معرق با همان پنج رنگ محدود، متداول بود و محمد طاهر امامي كه در پي تنوع رنگ بيشتري در معرق بود در انديشة بكارگيري مواد شيميايي رنگي شد و جهت آزمون، نقشهايي روي يك راكت تنيش روي ميز با استفاده از مواد ياد شده به وجود آورد. بدين منوال در پي شناسايي گوناگوني رنگ، انواع چوبهاي صنعتي شاخته شد. اين پيگيري همچنان ادامه دارد.

در سال 1335 تعدادي پاراوان و بوفة معرق كاري شده از طرف دولت چين به دولت ايران اهدا د كه به هنگام حمل، تعدادي از آنها خسارت ديد مرمت بعضي از آنها با زمينة سياه به محمد غفوري محول شد. وي با تهية ماده سيتهي تركيب يافته از جوهر نيكروزين، پارافين و لاك الكل قسمتهاي اسيب ديده را ترميم كرد.

لازم به توضيح است كه تا قبل از شناخته شدن جوهر نيكروژين براي سياه كردن زمينة اشياي چوبي، صفحات موسيقي را مي كوبيدند و سپس در الكل حل كرده و مقداري پارافين به آن اضافه مي كردند و ماده سياه به دست آمده را به وسيلة پنبه بر روي شئ مورد نظر منتقل مي كردند.

اين گونه آزمون هاي پياپي موجب پيدايش انديشة نويني در هنر معرق شد و بدين سان در سالهاي 36 يا 37 يك پاراوان كوچك با نقش گل و مرغ توسط عزيزالله ويزايي با زمينة سياه كه به شيوة معرقهاي چيني بود ساخته شد و بدين ترتيب اين سبك معرق در ميان انواع آن جاي گرفت.

در ادامة اين تحولات در سال 1344 محمد طاهر امامي تابلويي با عنوان مرغ و اشيانه به وجود اورد كه مرغ تماماً برجسته است و تنها به وسيلة يكي از بالهايش به زمينة تابلو متصل شده است. وي با اجراي اين تابلو به معرق تمام برجسته دست يافت.

در ميان آثار معرق روي چوب كه تا كنون به وجود آمده معرق خاتم، چنانكه از نامش بر مي آيد، تركيبي از دو هنر بيان شده است كه مقام ويژة خود را از ديرباز حفظ كرده است.

از بدو پيديش كارگاه منبت و معرق، نوع سادة معرق خاتم در ميان شمسة قشهاي گره با همان پنج رنگ طبيعي محدود اوليه به كار گرفته مي شد.

در سال 1337 در كارگاه خاتم سازي ميز تحريري با نقش سيمرغ و اژدها به سرپرستي شادروان علي نعمت تهيه شد و براي اشباع نقشهاي مذكور از برشهاي خاتم با رنگهاي متنوع استفاده كردند كه همه به شيوة معرق، دوربري و جاسازي شده بود. اين تجربه انگيزة خلق تابلويي با طرح يك طوطي از خاتمهاي رنگي شد كه در سال 1342 توسط عزيزالله ويزايي، خارج از محيط كارگاهها به مرحلة اجرا در آمد و در سال 1349 اكبر سريري نخستين هنرمندي بود كه از اين شيوه جهت ايجاد نقش يك پرنده بر روي تابلوي استفاده كرد و بدين ترتيب اين سبك معرق با نام معرق خاتم متداول شد.

در ادامة اين دگرگونيها در سال 1349 تابلويي به سبك امپرسيونيسم از طيعت يك روستا كه توسط رضا شهابي «يكي از پاگردان كمال الملك» نقاشي شده بود به وسيلة محمد ظاهر اماي با رعايت اصول سبك ياد شده به صورت معرق ساخته شد.

از آن پس تا به امروز شاهد تحولاتي چند در هنر معرق بوده ايم.

اين تحولات عبارتد از:

  • نمايش بعد از طريق فضاسازي كه تحولي در تركيب بندي هاي سطح گذاشته است.(تابلو بزم درويشان)
  • -استفاده از فلزات و سنگ(تابلو گلدان و زنان عشاير)
  • نمايش نقش در دو سطح(دو پلانه)
  • نشان دادن عمق با استفاده از پوليستر.(تابلو عقاب)

انواع معرق

ثمري كه از بررسي تاريخچه و سير تكامل معرق روي چوب حاصل شد تنوع در به وجود آوردن اشكال، به طريق معرق است كه با نامهاي معرق با زمينة رنگ، معرق زمينة چوب، معرق اتم و معرق منبت شهرت يافته است.

معرق با زمينه رنگ

د بعضي از مواقع به علت عدم دسترسي به فوفل و گاه بنابر ذوق و سليقه معرق را به وسيلة تركيب دو مادة خمير سياه و پلي استر رنگ مي كنند.مراحل مختلف معرق با زمينة سياه به قرار زير است:

  1. مراحل كار به ترتيب تا رديف 8 مبحث گذشته مي باشد.
  2. پس از پرس شدن نقشا روي زمينه، به علت حذف شدن چوب فوفل، بين نقشها تا زمينه اي كه به آنها متصل شده 3 يا 4 ميليمتر ارتفاع سطح به وجود مي آيد.
  3. محيط شئ را به وسيلة نوار چسب كاغذي به طريقي كه 2 يا 3 ميليمتر آن از سطح شئ بالاتر قرار بگيرد، محصور مي كنند.
  4. خمير سياه را با پلي استر كاملاً مخلوط كرده و سپس در ظرف گودي مي ريزد.
  5. تمام سطح معرق شده را به وسيلة خمير سياه به اندازه اي مي پوشانند كه خمير يك ميليمتر از نقشهاي برجسته بالاتر قرار بگيرد.
  6. پس از 24 ساعت كه خمير خشك شد به وسيلة سمبادة شمارة 40 سطح كار را پرداخت مي كنند و اين عمل تا مرحله اي كه همة نقشهاي معرق شده كاملاً در ميان زمينة سياه نمايان شود، ادامه مي يابد.
  7. در خاتمه مجدداً يك قشر پلي استر مي پاشند و پس از خشك شدن آن مطابق اصولي كه در رديف 12 و 13 مبحث قبل توضيح داده شده سطح شئ مورد نظر را جلاي بيشتري مي دهند.

معرق خاتم

در اين نوع معرق برشهاي رنگي خاتم جايگزين چوبهاي رنگي ساده مي شوند و محيط و فاصلة نقشها به وسيلة ط باريكي كه زه ناميده مي شود از زمينه و ديگر قسمت هاي نقشه تفكيك مي شود.

شيوة عمل به ترتيب زير است:

  1. برشهاي آماده شدة خاتم را به اندازة پهناي نقش مورد نظر درز مي كنند.
  2. چوب يا عاجي را كه به عنوان زه باييستي مورد استفاده قرار بگيرد بر ريل مدل به طور موقت مي چسبانند و به فاصله يك ميليمتر از لبة نقشه به طرف داخل دوربري ي كنند و بدين ترتيب نوار باريكي با تركيب نقشة مورد نظر به دست مي‌آيد كه آن را بر جاي اصي بر روي تابلو نصب مي كنند. عين اين عمل را در مورد خطوطي كه حد فاصل قطعه هاي مختلف نقشه وجود دارد انجام مي دهند.
  3. پس از زه بي باقي ماندة نقشه را از ري چوب يا عاج جدا كرده و سپس آن را بر روي برشهاي رنگي خاتم قرار مي دهند و دوربري مي كنند.

نكتة قابل توجه در مورد دوربري اتم اين است كه برشهاي خاتم، به علت ظرافت، اگر تحت فشار مستقيم ارة مويي قرار بگيرند متلاشي مي شوند و براي چلوگيري از اين مسئله در موقع برش، يك قطعه چوب به اندازة نقشه و خاتم در زير آن قرار مي دهند و بدين ترتيب خاتمها بين دو قطعه سه لايي نقشه و چوب زيرين، كمتر تحت فشار قرار گرفته و آسان تر بريده مي شوند.

  1. بقية مراحل معرق اتم مانند معرق ساده است با اين تفاوت كه در هنگام سائيدن و پرداخت سطح آن، كمي بي احتياطي باعث متلاشي شدن و از بين رفتن نقشهاي اتم مي شود.
  2. در اشياء بزرگ «معرق- خاتم» كه زينة سادة ان از يك نوع خاتم است، پر كردن زمينه و درز كردن خاتمهاي آن، پس از چسبانيدن نقشهاي معرق مستقيماً روي شئ انجام مي شود.

معرق منبت

منبت معرق نوعي ديگر از انواع معرق است كه در ان نقشا ز حالت مسطح خارج شده و به صورت نيم برجسته جلوه گر مي شوند. در اين نوع معرق ضخامت چوبهاي رنگي از 3 تا 4 ميليمتر به 5 تا 6 ميليمتر افزايش مي يابند.

شيوة عمل منبت معرق به قرار زير است:

  1. تمام زينة شئ مورد نظر را از پلي استر و خمير سياه و يا چوب فوفل درز شده تهيه مي كنند.
  2. نقشه را مقابل اصول ياد شده روي سه لايي چسبانيده و خرد مي كنند.
  3. قطعه هاي خرد شده را روي چوبهاي رنگي قرار مي دهند و دوربري مي كنند.
  4. هريك از نقشهاي رنگي دوربري شده به وسيلة سريشم سرد موقتاً بر سر چوبي كله كوب مي كنند و اين چوب را به طور عمودي در ميان گيره قرار مي دهند و محكم مي كنند و سپس به وسيلة مغار روي ان منبت كاري مي كنند. از وسيلة ياد شده براي كنده كاري بر روي عاج نيز استفاده مي شود. ولي كنده كاري روي صدف فقط به وسيلة سوهانچه امكان پذير است.
  5. پس از مرحلة فوق نقشها را در مكان اصليشان بر روي تابلو نصب مي كنند و براي اين كه بتوان آنها را به صورت برجسته تعبيه كرد در زير هر قطعه از نقشها، مطابق خود نقش، چوبي با بلندي دلخواه مي چسبانند كه طول ان نسبت به ارتفاع نقشهاي ديگر محاسبه مي شود و سپس اطراف آن به صورت اريب مي سايند تا كاملاً نازك شود و بدين ترتيب پايه اي ظريف با تركيب خود نقش در زير آن متصل مي شود.
  6. هنگامي كه تمام قطعات نقشه آماده شد. براي اين كه بتوان هر يك از آنها را در جايش محكم چسبانيد بايد در محل اتصال نقش با تابلو چندين قطعه را با حركت خود نقش، روي زمينه گود كرد. اين عمل به وسيلة نوك مغار انجام مي شود. گودي نقطه ها باعث تجمع چسب شده و اشكال را روي زمينه محكم مي چسباند.
  7. پس از اتمام چسباندننقشها چند گرده كيلر براق يا پلي استر، به وسيلة پيستوله، روي تابلو مي پاشند.

 بررسي سه اثر از سه نسل هنرمندان معرق روي چوب

تابلو معرق با زمينه پاركت

نقش:مينياتور دو دختر

طول:90 سانتي متر

عرض:70 سانتي متر

حاشيه:5/8 سانتي متر

زمينه اصلي طول: 68 سانت

زمينه اصلي عرض 50 سانت

طرح:-

معرق:احمد رعنا

سال ساخت:1313 هـ.ش

دو حاشيه يك سانتي با نقش خاتم حاشيه مياني را با نقش اسليمي و خطايي محصور نموده است. اسليمي ها شكل ساده اي را دارند كه با رنگ روشن تر حركت يك نواخت و قرينه خود را در چهار ضلع دنبال كرده و در مركز هر ضلع بهم متصل شده اند، خطايي هاي بسيار ساده اي با رنگ تيره تر در لابلاي اسليمي ها زمينه حاشيه را پر نموده اند و تنها برگهاي خطايي هستند كه با قهوه اي گرم مايه رنگي را كمي تشديد مي كنند.

تركيب زمينه اصلي تابلو بشكل بيضي بقطر 43*45 سانتي متر است كه با بازي چوبهاي مربع شكل به اندازة 5/6 سانت، به رنگ قهوه اي اشباع شده است كه مي‌تواند رمينه فكري اوليه متن پاركتي در معرق باشد. در تركيب بندي اين طرح تمركز ديده روي نقش دو وزن قرار دارد كه از ماية رنگي قهوه اي اخرايي در شكل گيري آن استفاده شده كه البته در بالاپوش، نقش يكي از آنها سايه و روشن قهوه اي با حركت عمودي قرار گرفته است. سه ابر با رنگ قهوه اي تيره در بالاي اين اثر قرار گرفته كه بعلت تيرگي نمادي مشخص ندارد.

از يك بوته گياه و سه بوته گل ظريف با حركتهاي بسيار ساده خط براي صحنه آرايي استفاده شده است.

درخت شكوفه اي نيز با دو مايه رنگي ساده سفيد و قهوه اي با ظرافت و نرمشي لطيف در سمت راست قرار گرفته است، دو مرغ در حال پرواز با بالهاي بسيار تيزه كه در متن تقريباً گم شده با بوته اي روشن تر در آسمان اين طرح در حال پرواز است.

در مجموع اين اثر در نهايت سادگي و محدوديت رنگ از لطافت و شيريني خاصي برخوردار است.

مقدمه:

كار هنرمند تزئيني كار دقيقي است زيرا گذشته از مشخصات هنري از قبيل كمپوزيسيون دقيق و طرح و رنگ آميزي متناسب هندمند بايستي متوجخ امكان هاي ساخت آثاري باشد كه طرح يا نقش او در تزئين شان بكار برده مي شود و مخصوصاً در نظر داشته باشد كه طرح نمونه كوچك او غالباً براي ابعاد بزرگتر است و مسئله ديگر در آثار تزئيني مسئله تناسب طرح و نقش آنها به قد و قواره شكل اشياء است و تناسب شكل و طرح با هدفي كه شئ هنري از قالي و گلدان تا پاراوان و قاب آينه بخاطر هدف خاص ساخته مي شود.

ابزار كار و كاربرد آن

اره دست

همان ارة معمولي با دستة چوبي است كه تيغه هاي متفاوت دارد و براي بريدن قطعه‌هاي بزرگ چوبي به كار مي رود.

ارة چوب بر

تيغه اي است باريك به طول 13 سانتيمتر كه دنده هاي آن به صورت زوج با فواصل كم قرار گرفته است. اين تيغه بر سر كمان اره متصل مي شود و معمولاً براي بريدن فلز به كار مي رود. ولي در معرق، شماره هاي دو سفر، يك و دو آن براي بريدن صدف و عاج و شبه عاج استفاده مي شود.

ارة فلز

تيغه اي است باريك به طول 13 سانتيمتر كه دنده هاي آن به صورت فرد با فواصل كم قرار گرفته است. اين تيغه بر سر كمان اره متصل مي شود و براي بريدن چوب به كار مي رود. شماره هاي دو صفر و يك آن به كار مي رود. شماره هاي دو صفر و يك آن در معرق استفاده مي شود.

پرس برقي

دستگاهي است برقي، شامل چهار ستون آهني كه سه صفحة متحرك مستطيل شكل از چهار زاويه، به ستونها متصل شده است و در قسمت بالاي اين چهار ستون حجم مكعب مستطيل آهني قرار دارد كه موتور و دستگاه گرم كننده در اين قسمت جاي گرفته است و با روشن كردن آن در ضمن حركت صفحات، گرما به وسيلة سيمي كه به هر يك از صفحه هاي مستطيل شكل متصل شده است انتقال مي يابد. حركت صفحه هاي ياد شده از طريق چهار ستون آهني كه بعنوان اهرم باقي است و از طريق پائين به بالاست و در انتهاي كار به مكعب فلزي دستگاه مي رسد در اين حالت تمام صفحه ها هم متصل شده و شئ مورد نظر كه ميان آنها قرار دارد، تحت فشار و گرما قرار مي گيرد. اين دستگاه در سه اندازه كوچك، متوسط و بزرگ وجود دارد و ميزان گرماي مورد نياز براي برش كردن اشياء معرق شده 150 درجه سانتيگراد است.

پرس دستي(پيچ دستي)

دکوراسیون داخلی ساختمان وسيله اي است فلزي، شامل خط كشي قطور به طول 25 الي 50 سانتيمتر كه دو قطعه فلز به صورت افقي، يكي ثابت در انتهاي خط كش و ديگري كه اهرم ناميده مي شود در بالاي آن به صورت متحرك قرار گرفته است.

پيچي كه يك دستة چوبي دارد در ابتداي اهرم متحرك نصب شده است. اين وسيله براي ثابت نگه داشتن اشياء و تحت فشار قرار دادن (پرس كردن) قطعه هاي كوچك معرق شده به كار مي رود.

پيشكار

قطعه چوب مستطيل شكلي است به طول 20 سانتيمتر و عرض 10 سانتيمتر كه يك طرف عرض آن بر لبة ميز نصب مي شود در ميان طرف ديگر، شياري به طول تقريبي 4 سانتيمتر و عرض 1 سانتيمتر وجود دارد كه در ميان تخته به هم متصل مي شود، اين تخته به صورت معلق بر لبة ميز متصل شده و از آت براي خرد كردن و دوربري نقشهاي چوبي استفاده مي گردد.

تيزك

قطعة فلز نوك تيزي است كه قابليت انعطاف بسيار دارد و براي برداشتن نقشهاي چوبي بريده شده از درون قالب خود، استفاده مي شود.

چكش

همان چكش معمولي است كه مورد استفادة عموم است و براي كوبيدن ميخ به كار مي رود. در معرق نوع 100 گرمي آن استفاده مي شود.

سوهان تخت

سوهاني است به طول 45 سانتيمتر كه 35 سانتيمتر آن به پهناي 5/3 سانتيمتر از دو طرف مضرس است و ) 1 سانتيمتر باقي مانده در انتها باريك مي شود در موقع كار به عنوان دستگيره مورد استفاده قرار مي گيرد.

سوهان چوب ساب

دکوراسیون داخلی ساختمان تبغه اي فلزي به طول 30 سانتيمتر كه دسته اي پلاستيكي به آن متصل است.

اين وسيله براي صيقل دادن سطح شئ معرق شده اي به كار مي رود كه در آن صدف يا عاج وجود نداشته باشد.

كمان اره

وسيله اي است فلزي و منحني، به شكل نعل اسب، كه دسته اي چوبي به يك سر آزاد آن متصل است و تيغه هاي با شماره هاي متفاوت به وسيلة دو پيچ خروسك به دو سر كمان اره متصل مي شود.

اگر قوس منحني كمان اره كوچكتر از اندازة شئ باشد، مي توان دو ميله هم قطر كمان اره به وسيلة پيچ خروسك به دو سر آن اضافه كرد. اين عمل باعث بلندترشدن طول كمنا اره شده و به راحتي مي توان آن را در اطراف شئ حركت داد.

هنگام به كار بردن اين وسيله حتماً بايد دقت كرد كه كمان آن به حالت افقي و به فاصلة 1 تا 2 سانتيمتر تا كتف قرار بگيرد و تيغة آن با تختة پيشكار زاويه اي 90 درجه تشكيل بدهد.

رندة دستي

دکوراسیون داخلی ساختمان شامل صفحه اي مستطيل شكل است كه عرضهاي آن با قوس منحني به طرف خارج متمايل شده است. در قسمت زيرين، اين صفحه به فاصلة 5/6 سانتيمتر از يك طرف لبة قوس دار شكافي به طول 5 سانتيمتر و عرض نيم سانتيمتر وجود دارد كه محل قرار گرفتن تيغة رنده است.

در دو عرض اين صفحه در قسمت روي آن دو دستة چوبي كوچك به دو شكل متفاوت نصب شده كه يكي از آنها كروي شكل است و بر روي پايه اي به طول 6 سانتيمتر قرار كرفته و ديگري تركيب چكمه اي را به طول 11 سانتيمتر دارد كه به صورت معكوس در جاي خود نصب شده است.

در ميان اين صفحه ابتدا تيغة رنده به طول 5/15 و عرض 6 سانتيمتر و سپس تيغة كمك رنده به طول 5/13 سانتيمتر با همان عرض قرار گرفته است و به وسيلة صفحة فلزي براقي به نام گيرة تيغه، بر روي سطح اريبي از يك قطعة چدني سياه، كه به عنوان پايه محسوب مي شود نصب شده است و در زير پاية چدني پيچي قرا دارد كه به وسيلة شل و سفت كردن آن فنر تيغة آزاد شده و مي توان آن را به طرف بالا و پايين حركت داد. لازم به يادآوري است كه در بالاي پاية چدني يك اهرم فلزي باريك به طول شش سانتيمتر قرار دارد كه با حرمت آن به طرف راست يا چپ تيغه به همان سمت كمي پايين تر از طرف ديگر قرار مي گيرد.

سنگ سفت

قطعه سنگ سياه رنگي است كه در ميان قالبي از چوب جاي گرفته است و براي تيز كردن تيزك از آن استفاده مي شود.

اين سنگ داراي دو سطح دندانه دار زبر و نرم مي باشد كه ابتداء نوك تيزك را به وسيله دندانه هاي ريز صيقل مي دهند. سنگ نفت را هميشه در مقداري از نفت نگهداري مي كنند تا مقداري از چربي نفت در آن نفوذ كند و فقط به هنگام استفاده آن را از نفت خارج مي سازند.

گازانبر

دکوراسیون داخلی ساختمان وسيله اي است فلزي شامل دو دسته و دو لبة قوس دار كه دسته هاي آن با فاصله اي معين قرار گرفته و به تدريج بهم نزديك شوند و دو لبة قوس دارد آن به بالاي اين مقطع اتصال يافته كه در هنگام بسته بودن تركيب دايره اي به خود مي گيرد. اين وسيله در شماره هاي مختلف وجود دارد كه در معرق، از شماره 6 آن استفاده مي شود. از اين وسيله براي بيرون آوردن ميخ از محلي كه چوبها را موقتاً بهم متصل كرده است استفاده مي كنند.

گونيا

خط كشي است فلزي به طول 50 سانتيمتر كه در انتها به يك فلز قطور صاف به طول 5/13 سانتيمتر متصل شده كه با خط كش چوبي به طول 100 سانتيمتر وجود دارد كه از آن براي صاف كردن لبه هاي ناصاف شئ معرق شده استفاده مي شود.

ليسه

قطعه فلزي است مستطيل شكل به ضخامت يك ميليمتر كه قابليت انعطاف بسيار دارد و براي جمع آوري برادة چوب از سطح كار و همچنين پرداخت آن مورد استفاده قرار مي گيرد.

ماشين پرداخت

دکوراسیون داخلی ساختمان دستگاهي است به طول 45 سانتيمتر كه از سه قسمت: دسته، بدنه و صفحات پرداخت كننده تشكيل شده است.

الف-دسته: اين قسمت خود داراي دو دسته است:

1.دسته اي به طول 18 سانتيمتر كه در انتهاي بدنه قرار گرفته و سيم برق به آن متصل مي شود محل قرار گرفتن دست راست است.

2.دسته اي به طول 12 سانتيمتر در طرف راست بالاي بدنه قرار گرفته و محل قرار گرفتن دست چپ است. بر روي اين دسته ها پوشش عايقي از جنس پلاستيك وجود دارد.

ب.بدنه:اين قسمت از دستگاه به طول 28 سانتيمتر است كه 18 سانتيمتر آن تركيبي تقريباً استوانه اي شكل دارد و موتور برقي در ميان آن جاي گرفته است. در قسمت بالاي بدنه حجم نيمكره مانندي به قطر 10 سانتيمتر قرار دارد كه صفحات پرداخت كننده به وسيلة پيچي كه در مركز نيمكرة مسطح قرار دارد متصل مي شود.

ج-صفحات پرداخت كننده: صفحات پرداخت كننده در سه نوع متفاوت به كار برده مي شوند:

1.صفحه سنگ سمباده: صفحه اي دايره شكل به قطر 18 سانتيمتر كه ميان آن دايره اي به قطر 2 سانتيمتر خالي است كه محل قرار دادن مهرة پيچ متصل كننده به بدنه است. ضخامت اين صفحه 2 سانتيمتر است كه شامل يك صفحة فلزي باريك و يك لاية ابر فشرده به ضخامت 5/1 سانتيمتر است.

2.صفحة پوست بره اي: پوست بره دباغي شدة دايره شكلي است به قطر 18 سانتيمتر كه كناره اي پارچه اي دارد. اين صفحه بر روي صفحة سنگ سمباده قرار مي گيرد و به وسيلة يك بند، كنارة پارچه اي را در زير سنگ سمباده جمع كرده و محكم كند.

3.صفحة پرداخت: صفحه اي است دايره شكل از جنس نمد و به قطر 18 و ضخامت 5/2 سانتيمتر و دايره اي ميان تهي به قطر 5/4 سانتيمتر در مركز آن قرار دارد كه محل قرار گرفتن مهرة پچ متصل كننده به بدنه است. از اين وسيله براي پرداخت اوليه شئ معرق شده استفاده مي كنند.

متة دستي

دکوراسیون داخلی ساختمان وسيله اي است به طول 30 سانتيمتر كه شامل:سر مته، بدنه و دسته است.

الف-سر مته: تركيب تقريباً بيضي شكلي دارد به بلندي 5 سانتيمتر كه ميلة مته در ميان سوراخي كه در يم طرف آن وجود دارد قرار مي گيرد.

ب.بدنه: يك قطعه فلز مستطيل شكل. به طول 12 و عرض 2 سانتيمتر است كه چرخ دنده اي به قطر 8 سانتيمتر به آن متصل است و به وسيلة دستة كوچك چوبي كه به اهرمي به طول 4 سانتيمتر اتصال دارد به حركت در مي آيد.

ج-دسته: در انتهاي بدنه، دسته اي چوبي به طول 13 سانتيمتر قرار دارد.

شيوة استفاده از اين وسيله بدين ترتيب است كه ابتدا سر مته را به طور عمودي بر روي كار قرار داده و به وسيلة چرخانيدن دستة چرخ دنده مته را به حركت در آورده تا محل مورد نظر را سوراخ كند.

مداد و متر

از مداد براي علامت گذاري و از متر براي اندازه گيري استفاده مي شود.

2.مغار ليسه تيز كن

سوهاني است سه پهلو كه هر سه بر آن تراش داده شده است و براي تيز كردن لبه هاي ليسه به كار مي رود.

ميخ

در معرق سه نوع ميخ مورد استفاده قرار مي گيرد: سايه، سنجاقي و كبريتي.

الف-ميخ سايه: بسيار ريز با نوك باريك به طول 8 ميليمتر است و در مرحله اي كه نقهشاي بريده شده موقتاً بر سطح كار نصب مي شوند مورد استفاده قرار مي گيرد.

ب-ميخ سنجاقي:ميخي ريز به طول 12 ميليمتر است كه براي نصب مدل بر سطح كار تختة پشت كار، چند سه لايي، استفاده مي شود.

ج-ميخ كبريتي: ميخي بزرگتر از دو نوع قبل است و طول تقريبي آن 5 سانتيمتر است كه در كارهاي جنبي مورد استفاده قرار مي گيرد.

مصالح

الف-چوب هاي صنعتي

ب-صدف، عاج، شبه عاج

ج-مواد چسبنده

د-مواد محافظ و جلا دهنده

ه-خمير سياه

چوبهاي صنعتي

دکوراسیون داخلی ساختمان پايه و اساس اجراي يك طرح به شيوة معرق كاري بستگي به چوبها و تنوع رنگشان دارد و نگارنده در اين مبحث سعي نموده است كه دانستنيهاي مقدماتي را كه براي شناختن چوبها ضروري است و همچنين مشخصات مورد نياز هر يك از چوبهاي مورد استفاده را در دسترس علاقه مندان قرار دهد.

تعداد چويهاي كه مشخصاتشان تهيه شده بيست و پنج عدد است، اما بعضي از آنها مثل چوب گردو، عناب، فوفل و غيره با زمينه هاي رنگي، سير و روشن، تعداد آنها را به هفتاد و دو مي رساند.

اهميت چوبشناسي از ديدگاه هنر معرق كاري

دکوراسیون داخلی ساختمان اساسي ترين مادة تشكيل دهندة آثار معرق، چوب است. از انواع چنين مادة سختي نقشهاي متنوع و دلپذيري شكل مي گيرد كه نگاه انسان سختي نوع آن را فراموش كرده و نرمي نقشها را دنبال مي كند. به واسطة چنين اهميتي است كه هنرمندان فعال در اين رشته مي يابد دانش خود را دربارة ويژگي هاي چوب گسترش بيشتري دهند.

طبيعي است كه شناخت بيشتر در بالاتر بردن كيفيت آثار، مؤثر خواهد بود.

به طور كلي چوب مادة پر ارزشي است كه تحت تأثير دو عامل ارث و شرايط اكولوژيكي در طبيعت ساخته و پرداخته مي شود.

با دلايل گوناگوني كه بيان شده چوب داراي بافت و ويژگيهاي ظاهري و تكنولويكي مختلف است كه شناخت آنها در واقع فرمول معيني ندارد، بلكه مستلزم داشتن دانش وسيع يبولوژيكي و همچنين تجربه و ممارست در عمل است.

نگارنده در اين مبحث به شرح پاره اي از اصطلاحات مربوط به چوبشناسي كه مورد نياز در معرق كاري مي باشد پرداخته است.

صدف و عاج

دکوراسیون داخلی ساختمان صدف، در اندازه و قطهاي متفاوتي است و تركيبي شبيه به گوش ماهي دارد كه براي استفاده در معرق كاري ابتدا آن را به دو نيم مي كنند و سپس پوست آن را به وسيلة چرخ سمباده برقي كه لولة آبي به آن متصل است به قدري صيقل مي دهند كه قطرش حدود 3 يا 4 ميليمتر مي شود. صدف را بيشتر از نواحي دوبي به ايران مي آورند.

عاج، يا دندان فيل را در كارخانه به ورقه هاي نامنظمي به قطر 3 يا 4 ميليمتر تبديل مي‌كنند و سپس مورد استفاده قرار مي دهند. عاج از هندوستان وارد مي شود.

مواد چسبنده و كاربرد آن

دکوراسیون داخلی ساختمان چسب فوري، چسبي است به رنگ بژ كه زود خشك مي شود و غالباً براي چسبانيدن طرح روي تختة سه لايي به كار مي رود. از اين جسب براي اتصال روكش بر لبه هاي شئ و همچنين سمباده بر صفحة چرخ سمبادة برقي استفاده مي شود.

سريشم سرد، چسب غليظ و سفيد رنگي است كه مي توان به وسيلة آب آن را رقيق تر نمود.

پودر حمرا، پودري است قهوه اي رنگ كه با سريشم مخلوط مي كنند و حاصل اين تركيب مايع غليظي مي شود كه براي پوشانيدن شيارهاي كنار نقشها مورد استفاده قرار مي گيرد.

مواد محافظ و جلا دهنده

دکوراسیون داخلی ساختمان پلي استر، ماده اي پلاستيكي و رقيق به شفافيت شيشه است كه براي استفاده آن را با مقداري تينر فوري و دو محلول خشك كننده و سخت كننده، هر يك به اندازة يك قاشق چايخوري، مخلوط مي كنند تا غلظتي شبيه به شربت مربا پيدا كند. لازم به توضيح است كه اگر نسبت دو مواد اخير به يك اندازه نباشد پلي استر بعد از خشك شدن ترك بر مي دارد.

كيلر، ماده اي تينري و شفاف است و در مواردي كه مغرق از كيفيت كمتري برخوردار است به جاي پلي استر از آن استفاده مي كنند.

خمير سياه

دکوراسیون داخلی ساختمان خمير سياه رنگي است كه با پلي استر مخلوط مي شود و در مواقعي كه چوب فوفل در دسترس نيست در زمينة معرق به كار برده مي شود.

طبق ازمايشهاي انجام شده در آزمايشگاه دانشگاه صنعتي اميركبير(پلي كلينيك نهران)، به سفارش ادارة كل هنرهاي سنتي در تاريخ 14 بهمن 1363، فرمول خمير مورد استفاده در معرق بدين قرار است:

نوعي رنگ ماستربيچ جهت استفاده در فرمولاسيون رزين پلي استر است و متشكل از رزين پلي استر اشباع نشده، (Un-saturated polyestero resin) همراه33% وزني منومر استايرين (styrene) و ساير مواد مانند سيليكا و دوده (Carbon black) و نرم كننده (Plasticzer) و مواد معدني از قبيل كربنات كلسيم يا اكسيد تيتان است.

مراحل اجراي يك طرح معرق

طرح نقشه

دکوراسیون داخلی ساختمان طرح نقشه به وسيلة طراح كشيده مي شود و سپس آن را روي يك تختة سه لايي به وسيلة چسب فوري مي چسبانند. تركيب فوق را در اصطلاح مدل مي گويند.

خرد كردن مدل

دکوراسیون داخلی ساختمان مدل را روي چوب فوفل درز شده 19 به وسيلة ميخ سايه نصب مي كنند و سپس اين تركيب را روي تختة پيشكار قرار مي دهند و به وسيلة ارة مويي به قطعه هاي مختلف مي برند.

نصب و قطعه هاي خرد شده

دکوراسیون داخلی ساختمان مجموعه قطعه هاي خرد شده را بر اساس طرح نقشه روي يك تختة 18 ميليمتري، چند سه لايي يا تختة پشتكار، كه يك قطعه نايلون سطح آن را پوشانيده است كنار يكديگر قرار مي دهند و به وسيلة ميخ سايه به تختة مذكور مصب مي كنند.

دوربري نقشها

دکوراسیون داخلی ساختمان هر يك از قطعه هاي خرد شده را، كه شامل قسمتي از زمينه و نقشه است، با برداشتن ميخ سايه از روي تختة پشتكار جدا مي كنند و روي پشتكار قرار مي دهند و خطوط مربوط به نقشها را دوربري مي كنند.

تهيه و نصب زمينة اصلي

دکوراسیون داخلی ساختمان در اين مرحله تختة سه لايي را كه روي چوب فوفل يا گردوي زمينه قرار گرفته، بر مي دارند و قسمتي از زمينة اصلي نمايان مي شود. سپس اين قطعة فوفل را در جاي خود مطابق نقشه روي تختة پشتكار به وسيلة ميخ سايه موقتاً نصب مي كنند.

انتقال نقشها بر روي چوبهاي صنعتي

دکوراسیون داخلی ساختمان بعد از مرحلة قبل، باقي ماندة قطعه هاي خرد شده را كه شامل يك قسمت از نقشهاي اصلي و تختة سه لايي است از چوب فوفل كه در زير اين مجموعه قرار داردجدا مي‌كنند.

با انتخاب رنگ چوب، الگو را روي آن قرار مي دهند و دوربري مي كنند و بدين ترتيب عين نقش مورد نظر و آن را بر جاي اصلي خود، كه در ميان زمينه خالي است، روي تختة پشتكار قرار مي دهند. بدين ترتيب با اين روش همة نقشهاي خرد شده را از رنگهاي مختلف چوب، صدف و عاج تهيه و جايگزين مدل مي كنند.

اتصال نقشها

دکوراسیون داخلی ساختمان بعد از جايگزين شدن نقشهاي رنگي به جاي مدل اوليه، از سريشم و پودر حمرا مايع غليظ و چسبنده اي تهيه مي كنند و به وسيلة انگشت سبابه روي تمام شيارهاي بين نقشها مي زنند. بدين طريق تمام قطعه ها به هم چسبيده و ثابت مي شود. در اين مرحله ميخهاي سايه را از روي نقشها بر مي دارند.

پس از چسبيدن نقشها، نايلوني كه قبلاً در زير كار و روي تختة پشتكار قرار داده اند بر مي دارند و نقشهاي چسبيده شده را بر مي گردانند و پشت آنها را سمبادة نرم مي‌كشند و بدين ترتيب چسبهايي را كه از ميان شيارها به پشتكار نفوذ كرده پاك مي‌كنند.

پرس كردن

دکوراسیون داخلی ساختمان اين مرحله از كار در سه بخش انجام مي گيرد:

الف-سطح تختة پشتكار را به وسيلة كاردك به جسب گرم آغشته مي كنند و سپس نقشة معرق شده را روي آن مي چسبانند و براي ثابت نگاهداشتن آن دو ميخ سنجاقي در بالا و پايين آن نصب مي كنند.

ب-ابتدا يك قطعة نايلون و سپس يك پتوي دولا را روي نقشة معرق شده قرار مي‌دهند. اين عمل براي جلوگيري از خرد شدن در زير فشار دستگاه مي باشد.

ج-تركيب فوق را در ميان دستگاه پرس قرار داده و آن را تنظيم كرده و تحت فشار قرار مي دهند.

دوربري كناره

دکوراسیون داخلی ساختمان بعد از پرس شدن، اگر شئ مورد نظر داراي اضلاعي ناصاف باشد، براي برطرف كردن آن، نخست طول و عرض آن را به وسيلةانطباق با گونيا صاف مي سازند و سپس در ميان گيره قرار مي دهند و اضلاع گونيا شده را رنده مي كنند.

پرداخت

دکوراسیون داخلی ساختمان به دليل متفاوت بودن ضخامت چوبهاي صنعتي، سطح نقشهاي معرق شده يكسان نيست و به منظور رفع آن با ماشين سمبادة شمارة 40 كاغذي آن را مي سايند و اين عمل تا مرحله اي كه همة نقشها در يك سطح يكسان قرار بگيند ادامه دارد. لازم به توضيح است كه اگر ماشين سمباده در دسترس قرار نداشت در صورتي كه صدف يا عاج در معرق به كار برده نشده باشد مي توان از وسيله اي به نام چوب ساب استفاده كرد.

ليسه زدن و پرداخت مجدد

دکوراسیون داخلی ساختمان پس از پرداخت سطح كار، براده هاي چوب بر صفحة شئ پراكنده هستند كه به وسيلة ليسه جمع آوري مي شوند و مجدداً با سمبادة شمارة 1 سطح شئ را صيقل مي دهند. اين عمل تا مرحله اي ادامه دارد كه انگشت بر سطح شئ معرق شده بلغزد.

كيلر

دکوراسیون داخلی ساختمان در مواقعي كه شئ معرق كاري شده از كيفيت بالايي برخوردار نباشد، براي حفاظت و جلاي آن به جاي پلي استر از كيلر استفاده مي شود كه طريق مصرف آن در پنج مرحله به شرح زير مي باشد:

الف-نخستين نكتة مهم، انتخاب كيلر براق است و مقدار مصرف آن، اندازة مشخصي ندارد و مي توان به مقدار دلخواه از آن استفاده كرد.

ب-غلظت اين ماده براي پاشيدن روي كار زياد است و به همين دليل آن را با مقداري تينر فوري مخلوط مي كنند كه رقيقتر شود.

ج-درون يك ظرف گود مقداري از تركيب فوق را مي ريزند و به وسيلة پيستوله (فوتك)، به طريقي كه لولة بزرگ آن به صورت عمودي و حداقل 5 سانتيمتر داخل مايع باشد قرار مي دهند و درون لولة كوچكتر كه به صورت افقي قرار گرفته است، مي دمند و بدين ترتيب مايع درون ظرف را مي توان بر سطح كار به طور يكنواخت پاشيد.

در اين مرحله نكتة مورد توجه اين است كه اگر بعد از دميدن به درون پيستوله كيلر پاشيده نشد حتماً غلظت مايع زياد است كه در اين صورت مجدداً كمي تينر فوري به آن اضافه مي كنند. همچنين براي سهولت كار مي توان از پمپ بادي براي افشاندن كيلر استفاده كرد.

د-پس از خشك شدن، به وسيلة انگشتان قطراتي از آب را بر سطح كار مي پاشند و سپس سمبادة شمارة 400(پوسته آب) را روي آن مي كشند و بدين ترتيب حبابهاي ريزي كه ايجاد شده از ميان بر مي دارند.

ه-در خاتمه يك قشر نازك ديگر از كيلر بر سطح كار مي پاشند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
پاسخگوی سوالات شما در واتساپ هستم